28/05/2025
Prishtinë, 28 maj 2025
Qendra Kosovare për Studime të Sigurisë (QKSS) ka publikuar një raport të ri politikash mbi përafrimin e Gjashtë Vendeve të Ballkanit Perëndimor (BP6) me kornizën e BE-së për shqyrtimin e investimeve të huaja direkte (IHD). I publikuar si rezultat përfundimtar i projektit ASCEND - i zbatuar në kuadër të iniciativës IGNITA me mbështetjen e Fondacionit për Shoqëri të Hapur - Ballkani Perëndimor - raporti kontribuon në debatet në rritje të politikave se si rajoni mund të përparojë përmes përafrimit të synuar rregullator.
Raporti "Përafrimi i Gjashtë Vendeve të Ballkanit Perëndimor me Rregulloren e BE-së për Shqyrtimin e Investimeve të Huaja Direkte" shqyrton gjendjen aktuale të mekanizmave të shqyrtimit të IHD-ve në të gjithë rajonin dhe propozon një plan të qartë për përafrimin ligjor dhe institucional me Rregulloren e BE-së EU Regulation 2019/452. Ai argumenton se shqyrtimi i IHD-ve ofron një pikë hyrjeje të prekshme dhe politikisht të realizueshme për integrimin gradual në arkitekturën rregullatore dhe të sigurisë të BE-së që kontribuon në përafrimin gradual me standardet e tregut të brendshëm të BE-së dhe integrimin në të.
Dr. Ramadan Ilazi, Drejtor i Kërkimeve në QKSS, nënvizoi këtë potencial: “Raporti argumenton se shqyrtimi i Investimeve të Huaja Direkte është më shumë sesa një çështje përputhshmërie e BP6 me normat e BE-së; është një mekanizëm që vendet e BP6 të integrohen gradualisht në strukturën institucionale dhe rregullatore të BE-së. Bashkëpunimi për shqyrtimin e Investimeve të Huaja Direkte midis BP6 dhe përputhja me normat e BE-së është një provë e pjekurisë institucionale dhe një mjet për të luftuar kapitalin gërryes dhe ndikimin e huaj të keq në rajonin tonë.”
Studimi zbulon se, pavarësisht aspiratave të përbashkëta për anëtarësim në BE, vendet e BP6 janë në faza të ndryshme të gatishmërisë. Kosova ka ndërmarrë hapat më konkretë duke miratuar një Ligj për Investimet e Qëndrueshme, i cili përfshin dispozita për shqyrtimin e investimeve bazuar në rendin publik dhe konsideratat e sigurisë kombëtare, në përputhje me Rregulloren e BE-së 2019/452. Vende të tjera janë në fazat e hershme të hartimit ligjor ose planifikimit të politikave, ndërsa Serbia dhe Bosnja dhe Hercegovina ende nuk kanë filluar përpjekje domethënëse legjislative.
Shqipe Jashari Sekiraqa, bashkautore e raportit, theksoi rëndësinë e miratimit të masave mbrojtëse që balancojnë hapjen me qëndrueshmërinë: “Qëllimi nuk është të mbyllet dera e investimeve, por të sigurohet që investimet të kontribuojnë në zhvillim pa dëmtuar interesin publik ose pa ekspozuar infrastrukturën kritike ndaj dobësive strategjike.”
Raporti vëren se boshllëqet ekzistuese institucionale, përgjegjësitë e fragmentuara dhe përparësitë e kufizuara politike kanë vonuar harmonizimin në shumë vende të WB6. Ai paralajmëron se mungesa e mekanizmave të shqyrtimit rrit ekspozimin ndaj ndikimit të jashtëm, veçanërisht në sektorët e energjisë, telekomunikacionit dhe medias.
Marko Savković, Këshilltar i Lartë në Fondin ISAC dhe një nga kontribuesit, reflektoi mbi implikimet më të gjera rajonale: “Kjo është një mundësi për Ballkanin Perëndimor për të shkuar përtej harmonizimit pasiv. Vendosja e kornizave të shqyrtimit ndihmon në sigurimin që vendet të mos jenë vetëm marrës të investimeve, por edhe palë të interesuara përgjegjëse në sigurinë ekonomike të Evropës.”
Ndërsa BE-ja po shqyrton rishikimin e rregullores së saj të shqyrtimit të IHD-ve, raporti sugjeron se ky është një moment i përshtatshëm për WB6 për të kërkuar statusin e vëzhguesit në strukturat e koordinimit në nivel BE-je, siç është rrjeti i Pikave të Kontaktit për Shqyrtimin e IHD-ve dhe Grupi i Ekspertëve. Përputhja me këto mekanizma, argumentojnë autorët, do të mbështeste të nxënit, do të ndërtonte kapacitete administrative dhe do të demonstronte një angazhim të përbashkët për të ruajtur standardet evropiane.
Hulumtuesi i politikave dhe bashkautori Armando Bode shtoi: “Ky proces nuk duhet të shihet si një barrë shtesë, por si një rrugë drejt angazhimit të strukturuar. Ai u lejon vendeve të Ballkanit Perëndimor të marrin pjesë në biseda në nivel BE-je mbi investimet dhe sigurinë para anëtarësimit.”
Raporti i bën thirrje Komisionit Evropian të përfshijë përputhshmërinë e mekanizmave të shqyrtimit të IHD-ve në strukturat e negociatave dhe Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit (MSA), në përputhje me metodologjinë e rishikuar të zgjerimit të BE-së. Ai gjithashtu rekomandon që Komisioni të ofrojë ndihmë teknike dhe financiare të synuar për të mbështetur zbatimin e këtyre mekanizmave.
Në të njëjtën kohë, raporti u kërkon qeverive të Gjashtë Vendeve të Ballkanit Perëndimor (WB6) të trajtojnë zhvillimin e kornizave të shqyrtimit të IHD-ve jo si një detyrim të pavarur, por si pjesë të një përpjekjeje më të gjerë për të përmirësuar qeverisjen, për të siguruar transparencën dhe për të forcuar kapacitetin institucional në menaxhimin e investimeve të huaja.
Rregullorja (BE) 2019/452 është negociuar sipas Kapitullit 30 të acquis të BE-sëChapter 30 of the EU acquis, , i cili bie brenda Grupit 6 (Marrëdhëniet e Jashtme). Ndërsa përputhja me rregulloren ka implikime të qarta për Grupin 2 (Tregu i Brendshëm) dhe, në një farë mase, Grupin 1 (Bazat), duhet t'i kushtohet më shumë rëndësi rëndësisë së tij për marrëdhëniet e jashtme, veçanërisht duke pasur parasysh situatën gjeopolitike në rritje.
Ky publikim shënon përfundimin e projektit ASCEND në avancimin e integrimit operacional të BP6 në kornizat kryesore të sigurisë së BE-së. Përmes analizave të hollësishme, konsultimeve dhe dialogut, iniciativa ka nxjerrë në pah se si reformat e fokusuara - të tilla si në sigurinë kibernetike, politikën e investimeve dhe sundimin e ligjit - mund të ndihmojnë në ruajtjen e momentit të procesit të zgjerimit të BE-së.
Në vend që të presin anëtarësimin e plotë, raporti sugjeron që Ballkani Perëndimor mund dhe duhet të fillojë të marrë përsipër përgjegjësitë që vijnë me integrimin. Shqyrtimi i investimeve të huaja direkte në një fushë të tillë - konkrete, e nevojshme dhe e arritshme.
