Si e nxit Dezinformimi radikalizmin etno-politik në Kosovë

Dezinformata në Kosovë shton mosbesimin, ndez tensionet etnike dhe gërryen përpjekjet tashmë të brishta për pajtim ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve të Kosovës. Ky raport, i hartuar nga Qendra Kosovare për Studime të Sigurisë (QKSS) në kuadër të projektit të saj DISRUPT (Dezinformata, Radikalizim dhe Shpërfaqja e Tensioneve Politike në Kosovë), shqyrton funksionimin e dezinformatave, faktorët nxitës të tyre dhe ndikimin që ato kanë mbi marrëdhëniet ndëretnike.

Në këtë raport, radikalizimi etno-politik i referohet procesit përmes të cilit individë ose grupe miratojnë qëndrime gjithnjë e më të ngurta, armiqësore ose përjashtuese ndaj anëtarëve të një grupi tjetër etnik, në lidhje me identitetin kombëtar. Ky proces shënohet nga intoleranca në rritje, refuzimi i dialogut ose kompromisit, dhe në disa raste, justifikimi i dhunës ose ndarjes si përgjigje të ligjshme. Në kontekstin e Kosovës, radikalizimi etno-politik formësohet nga mosmarrëveshjet e vazhdueshme me Serbinë, narrativat konkurruese mbi luftën e viteve ’90 dhe përjetimet e përditshme të tensioneve dhe mosbesimit etnik. Nuk është domosdoshmërisht ideologjik në kuptimin tradicional, por thellësisht emocional dhe i bazuar në identitet. Dezinformata e përshpejton këtë proces duke ushqyer frikën, duke forcuar ndarjen ne-kundër-atyre dhe duke shtrembëruar faktet për të nxitur zemërim ose për të ushqyer ndjenjën e viktimizimit. Ky raport e trajton radikalizimin etno-politik jo vetëm si një sistem besimesh, por si një proces shoqëror e komunikues, që formësohet dhe mbahet gjallë nga narrativat me të cilat njerëzit ekspozohen, platformat me të cilat angazhohen, si dhe reagimet (ose mungesa e tyre) nga institucionet dhe shoqëria civile.

Ekziston një sasi e konsiderueshme kërkimesh që theksojnë rolin e Rusisë në krijimin dhe përhapjen e dezinformatave në Ballkanin Perëndimor dhe BE, kryesisht përmes mediave shtetërore Sputnik dhe RT, që operojnë nga Serbia. Ka gjithashtu kërkime që tregojnë se dezinformata ka ndikim mbi marrëdhëniet ndëretnike në Kosovë. Janë kryer edhe hulumtime kritike gazetareske mbi mënyrën se si kanalet e mediave sociale përdoren për të amplifikuar dezinformatat. Ajo që ka munguar deri më tani është një qasje më gjithëpërfshirëse dhe të dhëna të verifikueshme mbi mënyrën se si dezinformata zhvillohet në Kosovë dhe se si mund të çojë në radikalizim etno-politik, veçanërisht në nivelin komunitar, ku besimi është më i vështiri për t’u ndërtuar, por ndoshta më i lehti për t’u rrënuar.

Ky raport është përpjekja jonë për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje. Nuk merret me përgjithësime. Ai tregon se si kanalet e Telegram-it me dhjetëra mijëra ndjekës, si BUNT, Bunker dhe Hodnik, koordinohen për të shpërndarë narrativa nacionaliste, për të glorifikuar dhunën, me pasoja të prekshme në jetën reale, siç ishte lehtësimi i organizimit të barrikadave në veri të Kosovës. Raporti gjithashtu tregon se si mediat në gjuhën shqipe ndonjëherë pasqyrojnë këto tensione duke i paraqitur serbët e Kosovës në mënyrë të papërgjegjshme si të huaj të përhershëm ose kërcënim. Ai zbulon se si njerëzit e zakonshëm përfundojnë të mbërthyer në mes, të pasigurt se çfarë është e vërtetë dhe çfarë është propagandë, dhe kujt mund t’i besojnë.

Nuk pretendojmë se ky raport shpjegon gjithçka sa i përket dezinformimit dhe radikalizimit etno-politik në Kosovë. Por ai zbulon disa modele: manipulimin e incidenteve reale, përdorimin e shkaktarëve emocionalë për forcimin e identitetit të grupit, armëzimin e nostalgjisë dhe të frikës. Ai gjithashtu tregon se si këto narrativa përhapen online përtej gjuhës, etnisë dhe gjeografisë. Dhe, veçanërisht, tregon se si aktorë të caktuar, nga administratorë të Telegram-it të lidhur me aktorë të huaj deri te mediat lokale të tipit clickbait, veprojnë paralelisht – madje edhe pa qëllim – për të ushqyer radikalizimin, polarizimin dhe fragmentimin shoqëror në Kosovë.

Për të arritur në thelb të kësaj çështjeje, ne përdorëm një metodologji të kombinuar kërkimore që përfshinte hulumtim në bazë të literaturës, monitorim të mediave sociale, intervista me aktorë kyç dhe gazetari hulumtuese. Ne shqyrtuam dhjetëra artikuj, postime në Telegram dhe rrëfime mediatike në shqip dhe serbisht për të ndjekur tendencat dhe narrativat kryesore të dezinformimit. U përqendruam në incidente që u bënë pika kyçe në marrëdhëniet ndëretnike në Kosovë, si sulmi terrorist në Banjskë, dhe analizuam se si u paraqitën, u shtrembëruan ose u manipuluan. Kryem 10 intervista të thelluara me gazetarë lokalë, aktorë të shoqërisë civile, liderë komunitetesh dhe zyrtarë publikë. Dy gazetarë, një shqipfolës dhe një serbishtfolës, gjurmuan gjurmët digjitale të narrativave dezinformuese, duke ndjekur grupet e Telegram-it, rrjetet e shpërndarjes dhe përpjekjet e mobilizimit online që kaluan në jetën reale. Puna e tyre ishte thelbësore për të hartuar jo vetëm çfarë, por edhe si dhe kush qëndron pas këtyre fushatave. Nga ky proces doli një tablo e një ekosistemi dezinformues që është njëkohësisht i koordinuar dhe kaotik, lokal në shtrirje, por transnacional në objektiva.

Ky raport është shkruar për të nxitur një debat publik mbi lidhjen midis dezinformimit dhe radikalizimit etno-politik. Është gjithashtu i destinuar për politikbërësit, shoqërinë civile, gazetarët dhe punëtorët e komunitetit që duan të kuptojnë se me çfarë mund të përballen dhe çfarë mund të bëjnë në lidhje me këtë.

📖 Raporti në gjuhën serbe është i disponueshëm këtu: Kako dezinformacije podstiču etno-političku radikalizaciju na Kosovu.