Fuqizimi i rolit të komunave në promovimin e vlerave të sundimit të ligjit të BE-së në Kosovë

Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit (MSA) e Bashkimit Evropian me Kosovën, përcakton një kornizë kontraktuale për përafrimin e sistemeve ligjore dhe administrative të Kosovës me normat e BE-së.

Në qendër të këtij përafrimi është sundimi i ligjit, i cili përfshin ligjshmërinë, barazinë para ligjit, transparencën, llogaridhënien dhe respektimin e të drejtave themelore. Ndërsa institucionet kombëtare udhëheqin procesin e integrimit, komunat luajnë një rol kyç në promovimin dhe zbatimin e këtyre vlerave në nivel lokal, ku qytetarët përjetojnë qeverisjen në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Ky hulumtim shqyrton në çfarë mase komunat në Kosovë kontribuojnë në avancimin e parimeve të sundimit të ligjit të BE-së. Ai analizon kuadrin institucional, mekanizmat qendrorë të mbikëqyrjes ndaj komunave dhe sistemet e themeluara mbi performancën komunale, së bashku me praktikat komunale, sfidat dhe perceptimet e palëve të interesuara.

Sipas raportit të parë gjashtëmujor për vitin 2024 mbi zbatimin e obligimeve të lidhura me BE-në në nivel lokal1, i publikuar nga Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal, komunat kanë arritur rreth 53% përmbushje të angazhimeve të tyre sipas Agjendës Evropiane që bien brenda fushëveprimit të qeverisjes lokale. Konkretisht, ato kanë zbatuar 52% të aktiviteteve të planifikuara në lidhje me kriteret politike, 36% në fushën e kritereve ekonomike dhe 69% të aktiviteteve mbi standardet evropiane.

Gjetjet kryesore tregojnë përparim të dukshëm institucional. Ligjshmëria e akteve komunale, një tregues thelbësor i sundimit të ligjit, është përmirësuar, me përqindjen e akteve të paligjshme që ka rënë nga afërsisht 30% në vitin 2016 në rreth 1% pas reformave dhe zbatimit të Rregullores (QRK Nr. 10/2019) për Shqyrtimin Administrativ të Akteve Komunave dhe Ligjit të ri për Shqyrtimin Administrativ të Akteve Komunave2. Funksioni mbikëqyrës i MAPL-së, i kombinuar me skemën e Grantit të Performancës Komunale (GPK) të bashkëfinancuar nga donatorë si Zvicra, Suedia, Norvegjia dhe BE-ja, ka integruar respektimin e ligjit dhe llogaridhënien në vlerësimet e performancës komunale.

Komunat janë gjithnjë e më shumë të motivuara për të përmirësuar transparencën, llogaridhënien dhe pajtueshmërinë për shkak të stimujve të prekshëm të lidhur me të drejtën për përfitimin e granteve dhe njohjen publike. Konkurrenca e bazuar në performancë midis komunave ka nxitur një kulturë pozitive të ligjshmërisë dhe të të mësuarit institucional.

Sondazhet me zyrtarë komunalë tregojnë për një vetëdije të lartë, ku 75% e tyre e vënë në prioritet sundimin e ligjit dhe 71% qasjen në drejtësi në veprimtarinë e përditshme. Intervistat me informatorë kyç e vërtetojnë këtë, duke theksuar “ndikimin jashtëzakonshëm” të GPK-së, rishikimeve gjyqësore dhe sistemit të monitorimit në pajtueshmërinë ligjore. Për më tepër, megjithëse mekanizmat e transparencës janë në përmirësim, pjesëmarrja dhe gjithëpërfshirja e qytetarëve — veçanërisht në angazhimin gjinor dhe rinor — mbeten të pabalancuara.

Pavarësisht këtyre arritjeve, sfidat mbeten. Boshllëqet në kapacitete në Zyrat ligjore komunale, ndërhyrjet politike dhe mungesa e koordinimit të qëndrueshëm midis niveleve qendrore dhe lokale minojnë zbatimin e qëndrueshëm të sundimit të ligjit. Shumë zyra ligjore komunale funksionojnë me kapacitete të kufizuara dhe varen nga mbështetja e jashtme për shqyrtime ligjore komplekse. Koordinimi midis institucioneve qendrore dhe lokale, veçanërisht në kompetenca që mbivendosen si menaxhimi i pronës, drejtësia dhe prokurimi, shpesh është i fragmentuar. Raporti i BE-së për Kosovën 2024 nxjerr në pah sfida të vazhdueshme në marrëdhëniet midis komunave dhe institucioneve qendrore, duke treguar probleme të vazhdueshme në koordinim dhe komunikim midis këtyre niveleve të qeverisjes3.

Për më tepër, marrëdhëniet ndëretnike, përfshirja gjinore dhe pjesëmarrja e të rinjve ende nuk janë të integruara në mënyrë sistematike në kuadrot e qeverisjes lokale. Trajtimi i këtyre boshllëqeve është thelbësor që komunat e Kosovës të mishërojnë dhe promovojnë plotësisht vlerat e sundimit të ligjit të BE-së.

Duke çuar përpara këto reforma, bashkitë jo vetëm që do të forcojnë përputhshmërinë me kriteret e integrimit në BE, por edhe do të thellojnë besimin e qytetarëve, llogaridhënien dhe qeverisjen demokratike në nivel lokal. 

Raportin në gjuhën serbe mund ta gjeni këtu: Jačanje uloge opština u promociji vrednosti vladavine prava Evropske Unije na Kosovu